جعفر بن علی (۲۲۶ - ۲۷۱ هجری قمری) پسر علی بن محمد (امام دهم شیعه) و برادر حسن بن علی عسکری (امام یازدهم شیعیان دوازده‌امامی) است. در زمان حیات حسن عسکری کشمکش‌های زیادی بر سر امامت شیعیان بین جعفر و حسن عسکری و طرفداران دو برادر بوجود آمد. او پس از درگذشت برادرش، گفت برادرش هیچگاه فرزندی نداشته‌است. 
چالش بین حسن عسکری و برادرش
پس از درگذشت امام هادی (ع) ٬ دهمین امام شیعه٬ فریس بن حاتم قزوینی٬ از شیعیان پرنفوذ و نایبان اصلی هادی که در زمان امام شیعه از نیابت خلع شده‌بود٬ اعلام کرد که امام واقعی شیعه محمد فرزند بزرگ هادی بوده است که قبل از هادی فوت کرده است. اما او مقام امامت را از طریق غلام خود نفیس به جعفر (که بعد‌ها توسط شیعیان جعفر کذاب نام گرفت) سپرده است. اقلیتی دیگر نیز ادعا کردند که هادی خود شخصاً جعفر را به امامت تعیین کرده است. در این زمان جعفر و اقلیتی از پیروانی که گرد خود جمع کرده بود٬ امامت برادر خود (امام حسن عسکری) را به چالش کشید. در این زمان پیروان حسن عسکری، جعفر را فاسد و شرابخوار در ملاعام می‌خواندند و چنین می‌گفتند که جعفر فرایض دینی را چهل روز رها کرده است تا شعبده بازی فرا بگیرد. در مقابل نیز پیروان جعفر٬ حسن عسکری را فاقد دانش لازم برای امامت شیعه می‌دانستند و پیروان حسن عسکری را حمّاریه می‌خواندند. [۱] 
به گفته حسین مدرسی٬ هر چند مشکل است که پذیرفت که شیعیان کسی که چنین آشکارا بی‌دین باشد را به عنوان امام پذیرفته بودند. اما به نظر می‌رسد که تا حدی حقیقت در این گزارش‌ها موجود است. خصوصاً آنهایی که مربوط به دوران جوانی جعفر است زیرا در دفاعیه‌ای که طرفداران جعفر علیه اتهامات وارد بر او داشتند چنین می‌گفتند که جعفر از شخصیت دوران جوانی‌اش فاصله گرفته است. [۲] 
عبدالعزیز ساچادینا می‌نویسد [۳]: 
گفته می‌شود که جعفر و حسن عسکری تا پایان عمر حسن عسکری با هم قهر بودند و هیچگاه دوباره با هم صحبت نکردند. تا زمان زنده بودن حسن عسکری٬ جعفر همیشه اسباب دردسر حسن عسکری بود. اختلاف و نفرت بین جعفر و طرفداران حسن عسکری به اوج رسید. تا حدی که جسد غرق‌شده نفیس که گفته می‌شد امر امامت به واسطه او به جعفر رسیده است در استخری یافت شد و دو تن از طرفداران جعفر در سامرا که آشکارا برای او تبلیغ می‌کردند مورد تعقیب طرفداران حسن عسکری قرار گرفتند و از ترس جان مجبور به فرار به کوفه شدند. تعقیبی که به یک روایت به دستور حسن عسکری بود. [۴] 
پس از درگذشت حسن عسکری
بعد از شهادت امام حسن بن علی عسکری جعفر خواستار دریافت سهم الارث از اموال ایشان شد (امری که بر طبق فقه شیعه و با توجه به آن‌که مادر امام در قید حیات بودند ممکن نبود) [۵]. این مسئله نهایتاً پس از هفت سال کشمکش میان جعفر از یک سو و مادرش از سویی دیگر، با دخالت خلیفهٔ وقت (المعتمد) با تقسیم میراث میان مادر و خواهر و برادر ایشان خاتمه یافت [۶]. 
او پس از درگذشت برادرش، گفت برادرش هیچگاه فرزندی نداشته‌است [۷] در عراق و کوفه بسیاری یا شاید حتی اکثریت شیعیان٬ امامت جعفر را پذیرفتند. بزرگان و متکلمانی از شیعه مانند حسین بن علی ابن فضال٬ برجسته‌ترین روحانی شیعه در کوفه٬ از این جمله بودند. اما جعفر نیز مدت زیادی عمر نکرد و چند سالی پس از فوت حسن عسکری درگذشت. [۸] 
او بعدها در میان شیعیان دوازده امامی به جعفر کذاب معروف شد و به سبب توبه جعفر تواب نام گرفت. 
